مقدمه
الزامات «شیوههای خوب تولید» (GMP) بهعنوان ستون فقرات ایمنی و کیفیت در صنعت داروسازی شناخته میشوند. هرچند هدف مشترک تمام سیستمهای GMP تضمین تولید داروهای ایمن، مؤثر و با کیفیت ثابت است، اما در اجرا، تفاوتهایی میان نهادهای قانونگذار اصلی مانند آژانس دارویی اروپا (EMA)، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) و ابتکار همکاری بازرسی دارویی (PIC/S) دیده میشود. این مقاله با تمرکز بر تولیدکنندگان مواد اولیه دارویی (API) و داروهای نهایی، به بررسی تطبیقی این الزامات میپردازد.
۱. چارچوب قانونی و نهادهای ناظر
- اروپا (EMA): الزامات GMP در اتحادیه اروپا تحت مقررات EU GMP و توسط آژانس دارویی اروپا و نهادهای ملی (مانند MHRA در بریتانیا یا ANSM در فرانسه) اجرا میشود.
- آمریکا (FDA): در ایالات متحده، الزامات تحت قانون فدرال (CFR 21 قسمت 210 و 211) تعریف شده و توسط FDA بازرسی و اعمال میشود.
- PIC/S: مجموعهای از بیش از ۵۰ نهاد نظارتی که هدف آن هماهنگسازی الزامات و روشهای بازرسی GMP در سطح بینالمللی است. مقررات PIC/S عمدتاً با الزامات EU مشابهاند، اما جنبه بینالمللی قویتری دارند.
۲. تفاوت در ساختار مستندات GMP
- EU: تمرکز بالا بر Quality Management System (QMS)، تهیه مستندات رسمی مانند Quality Manual، SOPها و Risk Assessment
- FDA: تأکید ویژه بر Data Integrity، Record Keeping و قابلیت پیگیری (Traceability)
- PIC/S: ترکیبی از هر دو رویکرد؛ با تأکید ویژه بر Continuous Improvement و Harmonization
۳. الزامات مرتبط با منابع انسانی
- EU: تعریف دقیق نقشها مانند Qualified Person (QP)
- FDA: آموزش مستمر پرسنل و مسئولیت مستقیم مدیریت ارشد
- PIC/S: الزام به آموزش مبتنی بر ریسک و مستندسازی دقیق آن
۴. کنترل کیفیت و اعتبارسنجی فرآیند
- EU: تمرکز بر Validation جامع (Prospective, Concurrent, Retrospective)
- FDA: رویکرد Life Cycle برای فرآیندها (Process Design, Qualification, Continued Verification)
- PIC/S: پذیرش هر دو مدل و تأکید بر مستندسازی کامل و اثباتپذیر بودن نتایج
۵. مطالعات پایداری و نگهداری سوابق
- EU: رعایت کامل راهنماهای ICH Q1 و نگهداری دادهها حداقل برای ۱ سال بعد از انقضای محصول
- FDA: نگهداری دادهها حداقل برای ۳ سال پس از تولید آخرین بچ
- PIC/S: هماهنگ با استانداردهای ICH و تطبیقپذیر با نیاز کشور عضو
۶. بازرسی و ریسکمحوری
- EU: بازرسیهای منظم (Routine) و براساس ریسکمحوری با هماهنگی نهادهای عضو
- FDA: بازرسیهای اعلامنشده و تمرکز بر تولیدکنندگانی با ریسک بالا یا شکایات مصرفکننده
- PIC/S: ترویج بازرسی مشترک میان کشورها و بهکارگیری ابزارهایی مانند CAPA و RCA
۷. اهمیت Data Integrity
- FDA: پیشگام در اجرای الزامات سختگیرانه در مورد صحت دادهها
- EU: استانداردهای مشابه با تأکید بر شفافیت دادههای الکترونیکی
- PIC/S: ارائه راهنماهای مکمل برای حفظ امنیت دادهها در سیستمهای دیجیتال
۸. GMP برای APIها (ICH Q7)
- تمام این نهادها، اصول ICH Q7 را بهعنوان مرجع برای تولید APIها پذیرفتهاند.
- تفاوتها بیشتر در نحوه اجرای بازرسی و گزارشدهی آن است.
۹. گواهیها و مدارک قابل قبول
- EU: GMP Certificate صادره از یک نهاد عضو EMA برای سایر کشورها نیز معتبر است.
- FDA: صدور Warning Letter یا 483 در صورت تخلف بهجای گواهی مثبت
- PIC/S: صدور GMP Certificate با قابلیت بهرسمیتشناسی توسط اعضای دیگر
جمعبندی
درحالیکه هدف کلی تمام سیستمهای GMP یکسان است، تولیدکنندگان باید به تفاوتهای اجرایی، ساختاری و مستندسازی میان این نهادها توجه دقیق داشته باشند. درک و پیادهسازی الزامات خاص هر منطقه، نهتنها مانع از بروز تأخیر در تأیید محصول میشود، بلکه فرصتی برای افزایش اعتبار برند و ورود به بازارهای جدید فراهم میآورد.
