مقدمه
در بازار جهانی دارو، تأخیر در تأمین مواد اولیه دارویی (API) یا مواد جانبی، میتواند پیامدهای قابلتوجهی برای تولیدکنندگان، بیماران و سیستمهای بهداشت و درمان به همراه داشته باشد. یکی از روشهای مؤثر برای کاهش این ریسک، بهرهگیری از استراتژی تأمین چند منبعی (Multi-Sourcing) است. این استراتژی بهویژه در دوران بحرانهایی مانند همهگیری کووید-۱۹ یا جنگهای ژئوپولیتیک، اهمیتی دوچندان یافته است. در این مقاله به معرفی مفهوم چند منبعی، مزایا، چالشها و راهکارهای اجرای موفق آن در زنجیره تأمین دارویی میپردازیم.
۱. تعریف تأمین چند منبعی و اهمیت آن
تأمین چند منبعی به معنای استفاده از دو یا چند تأمینکننده برای یک ماده یا خدمت خاص است. برخلاف تأمین تکمنبعی، این رویکرد به سازمانها انعطافپذیری بیشتری در مدیریت اختلالات و پاسخ به تغییرات ناگهانی در عرضه و تقاضا میدهد.
۲. مزایای استراتژی Multi-Sourcing
- کاهش وابستگی به یک تأمینکننده: در صورت بروز اختلال برای یک منبع، منابع جایگزین آماده هستند.
- افزایش قدرت چانهزنی: وجود رقابت بین تأمینکنندگان میتواند به کاهش قیمت و بهبود شرایط قرارداد منجر شود.
- دسترسی سریعتر به بازارهای جدید: با استفاده از تأمینکنندگان منطقهای، زمان و هزینه حملونقل کاهش مییابد.
- پایداری بیشتر زنجیره تأمین: تنوع جغرافیایی و فنی در تأمینکنندگان باعث افزایش تابآوری زنجیره میشود.
۳. چالشها و ملاحظات پیادهسازی تأمین چند منبعی
- استانداردسازی کیفی: هماهنگی بین منابع مختلف برای حفظ کیفیت یکنواخت ضروری است.
- افزایش پیچیدگی عملیاتی: مدیریت قرارداد، لجستیک و تضمین کیفیت برای چند منبع نیازمند سیستمهای پیچیدهتر است.
- مسائل ثبت دارویی (Regulatory): برخی سازمانهای نظارتی (مانند FDA یا EMA) نیازمند ثبت و ارزیابی مجزای هر منبع API هستند.
- هزینههای تأیید و ممیزی: راهاندازی چند منبع نیازمند بازرسی و آزمایشهای تأییدی متعدد است.
۴. گامهای کلیدی در پیادهسازی موفق Multi-Sourcing در صنعت دارو
- تحلیل ریسک منابع فعلی: شناسایی مواد بحرانی که نیاز به چند منبع دارند.
- ارزیابی دقیق تأمینکنندگان جایگزین: شامل بررسی GMP، ظرفیت تولید، پایداری مالی و سابقه تأمین.
- انعقاد قراردادهای بلندمدت و منعطف: برای تضمین عرضه در شرایط بحرانی.
- هماهنگسازی مستندات و کیفیت: ایجاد یک چارچوب مشترک برای بررسی و مقایسه کیفیت منابع مختلف.
- تستهای مقایسهای و پایداری: بررسی سازگاری محصولات نهایی با APIهای مختلف.
- ثبت Regulatory همزمان: ثبت و مستندسازی چند منبع بهصورت همزمان در Dossier دارویی.
۵. فناوری و نقش آن در مدیریت چند منبعی
- استفاده از سیستمهای ERP و SCM: برای پیگیری سفارشات، موجودی و تأمینکنندگان.
- پلتفرمهای دیجیتال تأمین: تسهیل در یافتن منابع جدید و تأیید صلاحیت آنها.
- مدلسازی دادهمحور: برای پیشبینی اختلالات و بهینهسازی تأمین.
۶. نمونههای واقعی و درسهای آموختهشده
- در دوران کووید-۱۹، شرکتهایی که منابع API خود را تنها از چین تأمین میکردند، با اختلال شدید مواجه شدند.
- شرکتهایی با چند منبع در اروپا، هند و آمریکا توانستند انعطاف بیشتری از خود نشان دهند و تولید خود را ادامه دهند.
جمعبندی
استفاده از استراتژی تأمین چند منبعی در صنعت داروسازی یک الزام استراتژیک برای مدیریت ریسکهای زنجیره تأمین محسوب میشود. با وجود چالشهای فنی، عملیاتی و مقرراتی، مزایای این رویکرد در افزایش تابآوری، پایداری تولید و امنیت دارویی غیرقابل انکار است. با برنامهریزی دقیق، سرمایهگذاری در فناوری و همکاری با سازمانهای نظارتی، شرکتها میتوانند از مزایای واقعی این استراتژی بهرهمند شوند.
