مقدمه
مطالعات پایداری (Stability Studies) از مهمترین اجزای فرایند توسعه، ثبت و تضمین کیفیت داروها بهشمار میروند. این مطالعات نقش کلیدی در تعیین شرایط نگهداری، عمر قفسهای (Shelf-life) و تاریخ انقضای محصولات دارویی دارند. راهنمای ICH Q1 که توسط «کنفرانس بینالمللی هماهنگسازی الزامات فنی ثبت داروها برای مصرف انسانی» تدوین شده، چارچوب جامعی برای طراحی، اجرای و تفسیر مطالعات پایداری ارائه میدهد. در این مقاله، اصول کلیدی گایدلاین ICH Q1، کاربردها، و الزامات آن برای متخصصین حوزه دارویی بررسی میشود.
۱. مروری بر سری گایدلاینهای ICH Q1
سری Q1 از گایدلاینهای ICH شامل چند بخش است:
- Q1A(R2): پایداری محصولات دارویی جدید
- Q1B: مطالعات پایداری در معرض نور
- Q1C: محصولات دارویی بستهبندیشده
- Q1D: دادههای پشتیبانیکننده (Bracketing & Matrixing)
- Q1E: ارزیابی دادههای پایداری
هر یک از این اسناد بخش خاصی از مطالعات پایداری را پوشش میدهند و با هم یک مجموعه کامل از الزامات بینالمللی را تشکیل میدهند.
۲. اهداف مطالعات پایداری بر اساس ICH Q1
- تعیین عمر مفید دارو (Shelf-life)
- تعیین شرایط نگهداری مناسب (دمای محیط، یخچال، انجماد)
- بررسی اثر شرایط استرس (نور، رطوبت، دما)
- بررسی سازگاری مواد اولیه، مواد جانبی و بستهبندی
۳. انواع مطالعات پایداری
- مطالعه بلندمدت (Long-term): در شرایط نرمال نگهداری (مثلاً 25°C ± 2°C / 60% RH ± 5%) به مدت 12 ماه یا بیشتر
- مطالعه شتابیافته (Accelerated): در شرایط تنشزا برای پیشبینی زودهنگام خرابی (مثلاً 40°C ± 2°C / 75% RH ± 5%) به مدت 6 ماه
- مطالعه متوسط (Intermediate): در صورت مشاهده انحراف در مطالعات شتابیافته (مثلاً 30°C / 65% RH)
۴. طراحی آزمونهای پایداری
- پارامترهای مورد بررسی: ظاهر، رنگ، pH، خلوص، محتوای API، مواد تجزیهشده، پایداری میکروبی
- بازههای زمانی نمونهبرداری: 0، 3، 6، 9، 12، 18، 24 ماه (بسته به نوع مطالعه)
- بستهبندی اولیه: باید مطابق بستهبندی نهایی تجاری باشد
- تحلیل آماری: برای ارزیابی روند تغییرات و تعیین تاریخ انقضا ضروری است
۵. پایداری نوری (Photostability) – ICH Q1B
این گایدلاین شرایط قرارگیری محصول در معرض نور مرئی و UV را مشخص میکند. اهداف آن عبارتند از:
- تعیین حساسیت دارو به نور
- استفاده از کنترلهای نوری (Light controls) برای مقایسه
- بررسی تغییرات فیزیکی و شیمیایی پس از تابش
۶. تکنیکهای طراحی مطالعه: Bracketing & Matrixing – ICH Q1D
- Bracketing: انتخاب فقط حد بالا و پایین از مقادیر متغیر (مثلاً اندازههای متفاوت بستهبندی)
- Matrixing: نمونهبرداری از زیرمجموعهای از کل ترکیبات ممکن
- این روشها باعث صرفهجویی در زمان و هزینه میشوند ولی نیازمند توجیه علمی هستند.
۷. تحلیل دادهها – ICH Q1E
- استفاده از مدلهای آماری برای پیشبینی طول عمر
- بررسی انحرافهای خارج از روند (Outliers)
- استفاده از تحلیل رگرسیون برای تعیین تاریخ انقضا
- تعیین «محدوده زمانی بازاریابی» (Marketing period)
۸. الزامات مستندسازی برای ثبت بینالمللی
- ارائه دادههای خام و آنالیزشده در قالب CTD Module 3
- مستندسازی شرایط محیطی و ابزارهای مورد استفاده
- اطمینان از قابلیت بازتولید نتایج در طول زمان
- هماهنگی با الزامات FDA، EMA، WHO در بخش Stability
جمعبندی
مطالعات پایداری بر اساس گایدلاین ICH Q1 از اجزای بنیادین در توسعه و ثبت داروها محسوب میشوند. رعایت دقیق این دستورالعملها، نهتنها برای اخذ مجوزهای بینالمللی ضروری است، بلکه تضمینکننده کیفیت، ایمنی و کارایی داروی نهایی نیز خواهد بود. متخصصان دارویی باید با ساختار و الزامات هر یک از بخشهای ICH Q1 آشنا بوده و از آنها در طراحی، اجرا و تحلیل مطالعات پایداری بهره بگیرند.
